Bakı Dövlət Universiteti Kimya fakültəsi

Kimya fakültəsinin Fiziki və kolloid kimya kafedrasının II kurs magistrantı Mehdiyeva Lyufər Hümmət qızının “Fojazit tipli sintetik seolitin kation mübadilə formaları əsasında etanolun katalitik çevrilməsi” mövzusunda elmi seminarı keçirilmişdir. Tədbiri giriş sözü ilə açan kafedra müdiri, professor Eldar Əhmədov iştirakçıları salamlamış, elmi seminarların əhəmiyyəti haqqında ətraflı məlumat vermişdir. Elmi seminarda Mehdiyeva Lyufər bu işdə fojazit tipli sintetik seolitlərin (X və Y strukturlu) müxtəlif kation mübadilə formaları (Na⁺, H⁺, Ca²⁺ və s.) əsasında etanolun katalitik çevrilmə prosesləri haqqında məlumat verir. Fojazit quruluşlu seolitlər yüksək səth sahəsi, geniş məsamə sistemi və tənzimlənə bilən turşu-mərkəz xüsusiyyətlərinə görə katalizdə geniş tətbiq olunur. Kation mübadiləsi nəticəsində seolitlərin turşuluq və elektron xüsusiyyətləri dəyişir ki, bu da reaksiyanın istiqamətinə və məhsul paylanmasına birbaşa təsir göstərir. Etil spirtinin bu katalizatorlar üzərində çevrilməsi əsasən üç istiqamətdə gedir: dehidratasiya yolu ilə etilen və dietil efirin alınması, dehidrogenləşmə ilə asetaldehidin əmələ gəlməsi və daha mürəkkəb şəraitdə aromatik və ya yüksək karbohidrogenlərin formalaşması. H⁺forması (protonlu seolitlər) güclü Brensted turşu mərkəzləri hesabına dehidratasiya reaksiyalarını sürətləndirərək etilen çıxımını artırır. Na⁺ və digər zəif turşulu formalarda isə dietil efir üstünlük təşkil edə bilər. İki valentli kationlar (məsələn, Ca²⁺) isə həm turşuluğu zəiflədir, həm də seçiciliyi dəyişərək reaksiyanın kinetikasına təsir göstərir. Temperatur, təzyiq və xammalın verilmə sürəti kimi parametrlər də məhsul paylanmasında mühüm rol oynayır. Aşağı temperaturda dietil efir, yüksək temperaturda isə etilenin çıxımı artır. Seolitin məsamə ölçüsü və diffuziya məhdudiyyətləri də məhsulun formalaşmasına təsir edən əsas amillərdəndir. Nəticələr göstərir ki, kation mübadilə formalarının düzgün seçilməsi ilə etanolun katalitik çevrilməsini məqsədli şəkildə idarə etmək mümkündür. Bu isə alternativ xammal kimi bioetanoldan istifadə etməklə qiymətli kimyəvi məhsulların alınması baxımından böyük perspektivlər açır. Seminar iştirakçılarının qarşılıqlı müzakirəsindən sonra sualların cavablandırılması ilə tədbir yekunlaşmışdır.